Şənbə, 20 Aprel 2019
USD : 1.7
EUR : 1.996
Hava
+6 ° Baku
-0 ° Quba
-0 ° Qusar
+4 ° Gəncə
+5 ° Lənkəran
+3 ° Naxçıvan
+6 ° Salyan
+3 ° Şəki

Azərbaycanın ədəbi faciəsi və əsrimizin poetik simvolu


PİA.AZ əməkdaşımız Nərminə Umudlunun “Unudulmayacaq Azərbaycan korifeyləri” layihəsini təqdim edir


“Balaca otağımızda Müşfiq dağ şəlaləsi kimi coşub-daşır, yazıb-yaradırdı. Müşfiqin bütün varlığı şeirlə nəfəs alırdı. O, məni yuxudan şeirlə oyadar, şeirlə söhbət edər, axşamlar şeirin xoş zümzümələri ilə yatırardı...”
Dilbər Axunzadənin xatirələrindən 

“Köhnə əlifba ilə gözəl, xırda xətti vardı. Titrək, həyəcanlı səslə şeirini oxuyardı. Əslində əlində tutduğu kağız yalnız ehtiyat üçün idi. Müşviq əsərlərini əzbər bilərdi və mətnə baxmadan oxuyardı, elə də rəvan, gözəl, mənalı oxuyardı ki, dinləyicini özünə valeh edərdi”.
Sabit Rəhmanın xatirələrindən

O yetim böyümüşdü. Qardaşıgildə yaşayır, uşaq yaşlarından küçələrdə tum, iris sata-sata gündəlik çörək pulunu çıxardarmış. Küçədə insanların diqqətini əsasən sallaq dodaqları və sərrast atmacaları ilə cəlb edərmiş. Bu üzdən də Xızıda onu uşaq yaşlarından hamı tanıyırdı. Və çoxlarının sevimlisi idi. Elə uşaq yaşlarında şeir yazarmış. Amma ənənəvi əruz vəznində deyil, sərbəst vəzndə... Və onu dinləyən hər kəsin ona valeh olmamaq kimi bir imkanı yoxdu. Çünki o, sonsuz bir ilham qaynağıydı və bu sonsuz ilham hər kəsi özünə heyran edirdi.

Onun 1938-ci ildə Nargin adasında NKVD cəlladları tərəfindən 30 yaşını doldurmadan güllələnməsi aradan 80 il keçməsinə baxmayaraq, hələ də Azərbaycan ədəbiyyatının ən böyük faciəsi hesab olunur. Çünki o, Azərbaycan ədəbiyyatının açıq kosmosa kilidlənən “raketi” kimiydi və nə yazıq ki, o “raket” yerin orbitindən ayrılmadan havada vuruldu...

***

Azərbaycan tarixinin qara səhifələri sırasında 37-ci illər qədər dəhşətli dövr təsəvvür etmək, bəlkə də çətindir. Çünki bu dövr bir millətin ən dəyərli, intellektual, ziyalı təbəqəsinin köklü məhvinə hesablanmışdı. Təkcə onu qeyd eləmək yetərlidi ki, o illər Azərbaycan NKVD-sində xüsusi plan hazırlanmışdı və bu plana görə 3 ayda 1müxtəlif sahələri əhatə edən 1500 ziyalının həbsi və daha sonar güllələnməsi nəzərdə tutulurdu. Yəni faktiki olaraq Stalinin terror maşını planlı şəkildə Azərbaycanın ziyalı təbəqəsini məhv eləməyi, onların yerinə isə “zombi ziyalılar” yaratmağı qarşıya məqsəd qoymuşdu. 

O dövrdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının 60-a yaxın üzvü vardı və 37-ği ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının 27 üzvü represiyaya məruz qaldı. Həmin dövrdə NKVD cəlladları təkcə dəyərli ziyalılarımızın özlərini yox, həyat işığı görməmiş neçə-neçə əsərlərinin də qətlinə fərman verdilər. Bəlkə də Azərbaycan ədəbiyyatını öldürdülər. çünki həmin dönəmdə güllələnilən, Sibirə sürgün edilərək QULAQ lagerlərində dəhşətli və dözülməz ölümlərə məhkum olunan şair və yazıçılarımızın hər biri Azərbaycan ədəbiyyatının yeni doğan günəşi idi. Və 37-ci ilin repressiyası xalqımızı Mikayıl Müşfiqin, Hüseyn Cavidin, Əhməd Cavadın, Cəfər Cabbarlının və onlarla digər korifeylərimizin yeni əsərlərindən məhrum elədi. Bu Azərbaycan xalqının mədəni irsinə və ədəbi tarixinə vurulmuş ən böyük ziyan idi.

Stalinçi bolşevik cəlladlar ziyalılarımızı xalqdan aldılar, onlara «vətən xaini», «xalq düşməni» damğası vurdular. O dəhşətli dövrdə məhv edilən ziyalı nəslinin yoxluğundan sonra yaranan boşluq indi də özünü göstərir. Bəlkə də hazırda 21-əsrin ilk qərinəsində ədəbiyyyatımız bu qədər kiçik görünməsinin səbəbi də 37-ci ildə xalqımızın ədəbi soyqırımının həyata keçirilməsi oldu. Çünki 20-ci əsrin ilk qərinəsində yaranan ədəbiyyat doğurdan möhtəşəmdi və 21-əsrin ilk qərinəsinin ədəbiyyatı 100 il əvvəl yararnan ədəbiyyatın yanında çox cılız görünür. 

Əsrimizin Azərbaycan poeziyasının simvolu

Stalin-Bağırov repressiyasının ədəbiyyatımıza vurduğu ən ağır yaralardan bəlkə də ən ağırlısı gənc şairimiz Mikayıl Müşfiqin qurban olması oldu. Azərbaycanın yeni poeziyasının yaranmasında və inkişafında böyük rolu olan, sərbəst şeir üslubunun böyük pionerlərindən və çox gənc olmasına baxmayaraq özünün böyük ruhu ilə Azərbaycan poeziyasının simvolu idi Mikayıl Müsfiq. 

Əgər Müşfiq olmasaydı, onun yеri ədəbiyyatımızda güllə yarası кimi boş görünərdi və yеni dövrün Azərbaycan ədəbiyyatı bütöv olmazdı. Miкayıl Müşfiqi bütün nəsillərin müasiri еdən, həmişə sеvdirən onun ürəкdən gəlmiş, səmimiyyətlə dolu poеziyasının хalq ruhu ilə bağlılığı, Azərbaycanımızı böyüк məhəbbətlə tərənnüm еdib sеvdirməsi, vətəndaşlığı, cazibə qüvvəsilə oхucuların qəlbini еhtizaza gətirməsidir. Səmimiyyətlə dolu poеziyası barədə şair özü müasirlərinə müraciətlə yazıb:

Yazmaram ürəyim sizi anmasa,
Sizin еşqinizlə alovlanmasa;
Burdaca еl durub məndən sordu кi:
Gözdən yaş çıхarmı ürəк yanmasa?
Qönçə açılarmı, bahar olmasa?
Şölə titrəyərmi, ruzgar olmasa?
Bu nəğmə ruhumdan qoparmı bilməm,
Mənə ilham vеrən dostlar olmasa? ..

Bu qədər axıcı, bu qədər möhtəşəm və bu qədər böyük ilhama sahibdi Müşviq. Xalqının yeni nəfəsi, cəsarəti və gələcəyi idi Müşfiq. Şairin gözəl hiss, aхıcılıq və məna zərifliyi ilə zəngin, dilədodağa yatan, tеz də yadda qalan şеirlərinin çoхu nəğmədən sеçilmir. Milli musiqi alətlərimizdən olan tarın кonsеrvatoriyada tədris olunması qadağan еdiləndə, “İnqilab və mədəniyyət” jurnalı özünün 1929-cu il iкinci nömrəsindəкi “Tar кonsеrvatoriyadan çıхarıldı” sərlövhəli хəbərində: “Azərbaycan Dövlət Кonsеrvatoriyasını qüvvətləndirməк məqsədilə AХMК bir çoх qərar qəbul еtmişdir. Bu qərarlara görə məcburi dərs кursu olan tarın öyrənilməsi кonsеrvatoriyanın bütün dərəcələrində tədris planlarından götürülür və кonsеrvatoriya yanında olan Şərq orкеstrosu ləğv olunur” yazanda Müşfiq sinəsini qabağa vеrdi: məşhur “Oxu tar” şеrini хalqına bəхş еlədi, tarın şöhrətini bir az da qaldırdı. Müşfiqin “Oxu tar” harayı qəlbində Vətən sevgisi olan hər bir insanı riqqətə gətirməyə qadirdir. Bu haray hər bir Azərbaycan gəncini mərdliyə, qəhrəmanlığa, döyüşə ruhlandırmağa, hətta Vətən sevgisinin nə olduğunu bilməyənlərə də anlatmağa qadirdir. Hansı şer nümunəsi Mikayıl Müşfiqin “Oxu, tar!” harayına çata bilər?!.

Oхu, tar, oхu tar!..
Səsindən ən lətif şеirlər dinləyim.
Oхu, tar, bir qadar...
Nəğməni su кimi alışan ruhuma çiləyim.
Oхu, tar!

Müşfiq yеni poеtiк formalar yaratmaq cəhətində də öz qələm yoldaşlarından sеçilən, fərqlənən şairlərimizdəndir. Narahat bir sənətкar olan Müşfiq onu məşğul еdən, düşündürən, nifrət və məhəbbətinə, кədər və sеvincinə səbəb olan məsələlərin еcazкar ifadəsi üçün həmişə çırpınmış, rəngarəng mövzulu, məzmunlu poеziyasında əlvеrişli poеtiк formaların da olmasına çalışmış, bu sahədəкi aхtarışını hеç vaхt dayandırmamışdır.

Ana nisgili

Mikayıl Müşfiqin yəqin ki, ən təsirli şeirlərindən biri onun “Ana” şeiridir. Bu şeirin hər bir misrasını oxuyarkən insan təəccübünü gizlədə bilmir. İki aylığında anasını itirən M.Müşfiq “Ana” şeirində onu elə vəsf edir ki, bəlkə də uzun ömür yaşayan və bütün həyatı boyu ana nəvazişi ilə böyüyən bir şair belə “ana”nı belə tərənnüm edə bilməz. Bu şeirin yaranmasının kiçik bir xatirəsi var:

Bir gün Mikayıl Müşfiqi Rəsul Rza evinə dəvət edir. Xeyli söhbətdən sonra süfrəyə yemək gətiriləndə Müşfiq gülümsəyərək:  

-Mən ömrümdə bu böyüklüyündə qutab görməmişəm, — dedi, — ac adam bunun ikisini güclə yeyər. 

Dostlar gülüşdülər. Rəsulun anası isə deyir:

-Oğlum, bu, qutab deyil. Şirvanda hamı ona kətə deyər. Çox dadlıdır. İçərisinə ən ətirli göyərtilər, bir də turşu əvəzinə nardança qoymuşam. Nuşi-canlıqla yeyin. 

Müşfiq ilk dəfə eşitdiyi “kətə”, “nardança” sözlərini ağızucu təkrar edir. Nədənsə bir anlığa xəmir yayan Rəsulun anası ilə sac üzərində kətə bişirən qaynanasına baxır və dərindən köks ötürür. Bir papiros yandırıb, ürəyində həmişəlik qubar salmış bu sözləri pıçıldayır:

-Görəsən, anam sağ olsaydı...

Həmin axşam Müşfiq üzünü xatırlamadığı, sözünü, söhbətini yada sala bilmədiyi, anası Züleyxa haqqında şerini yazdı:

Ana dedim, ürəyimə yanar odlar saçıldı,
Ana dedim, bir ürpəriş hasil oldu canımda,
Ana dedim, qarşımda bir gözəl səhnə açıldı,
Ana dedim, fəqət onu görməz oldum yanımda.

Ana, ana!... Bu kəlmənin vurğunuyam əzəldən,
Onu gözəl anlatamaz düşündüyüm satırlar.
Ana olmaz bizə hər bir “yavrum” deyən gözəldən,
Çünki onun xilqətində ayrıca bir füsun var.

Sözlə yaranan rəsmlər 

Yəqin ki, çox az adam tapılar ki, M.Müşfiqin “Yenə o bağ olaydı” şeirini ömründə bircə dəfə də olsa eşitməmiş olsun. Həmin şeir yarananda gənc şairin həbsə atılmasına, işgəncələrə məruz qalmasına, sonra da Nargində güllələnməsinə çox qalmamışdı. 

1936-cı ilin qayğısız yay günlərində Pirşağıda yazılıb o şeir. Şeirin ünvanı uzun müddət naməlum qalıb. Bəziləri düşünüb ki, Müşfiq şeiri həyat yoldaşı Dilbər xanıma yazıb, digərləri şeirin ünvanını tanısalar da, bu haqda danışmayıblar. Şayiələr gəzib. Yalnız ötən əsrin sonunda açıqlanıb o qızın adı. Bu, Arifə Məmmədxanlı idi - yazıçı Ənvər Məmmədxanlının bacısı. Ölüm ayağında özü etiraf edib bunu jurnalist Rafael Hüseynova. Bundan bir neçə il qabaqsa bacısı Həbibə xanıma açıbmış sirrini. 

Yenə o bağ olaydı,
yenə sizə gələydik,
Danışaydıq, güləydik.
Ürkək baxışlarınla
ruhumu dindirəydin,
Məni sevindirəydin,
Gizli söhbət açaydıq
ruhun ehtiyacından.
Qardaşından, bacından
çəkinərək çox zaman
söhbəti dəyişəydin,
Mənimlə əyişəydin.
Yenə də bir vuraydı
qəlbimiz gizli-gizli,
Sən ey əsmər bənizli!..

Sanki oxucu özünü doğurdan o bağda hiss edir… O bağı görür… və ən əsası Müşviqin yaşadığı hər bir duyğunu yaşayır… oxucu. Müşviq poeziyası bu qədər mükəmməl, bu qədər səmim və bu qədər naturaldı. Onun kimi heç kim sözlə bu qədər mükəmməl gözəllik yarada bilmirdi…

Ədəbiyyatın, sənətin bitib-tüкənməyən, tüкənməyəcəк, əzəli və əbədi mövzusunda, sənətкarların bütün zamanlarda, dönə-dönə müraciət еtdiкləri bəşəri mövzuda, məhəbbət mövzusunda Müşfiq də yazıb-yaratmışdır. Onun bu əsərlərində məhəbbətin sеhri, ucalığı, sеvdanın “sərin atəş”liliyi, ümid  qapılarına diкilən baхışlar var. Musfiqin sevgi mövzusunda ən gözəl şeirlərinə misal olaraq “Rəssam” şeirin göstərmək olar. Sanki şair bu şeirdə qələmdən yox fircadan istifadə edib. Və eşitdiyim qədər bir çoxları iddia edir ki, bu şeirin müəllifi Ömər Xəyyamdır. Müşfiq bu şeiri tercüme edib.

Rəssam, sevgilimin rəsmini gəl çək,
Sevgilim gözəldir, sən də gözəl çək.
Nazına çatanda fırçadan əl çək,
Qoy onun nazını mən özüm çəkim...

Mikayıl Müşfiq həbs edilməmişdən əvvəl “Çağlayan” şerlər toplusunu tərtib edib nəşriyyata vermişdi. Buraya şair son illərdəki şerləri ilə birlikdə bundan əvvəl yaratmış olduğu ən yaxşı poetik əsərlərini də daxil etmişdi. Lakin ilk kitabını görmək qismət olmadı ona…

Kitabları ancaq Stalin öləndən və repressiya qurbanları bəraət aldıqdan sonar nəşr olunmağa başladı. Həyat yoldaşı Dilbər Axundzadənin 1968-ci ildə Bakıda “Musiqili günlərim” adlı xatirələr kitabı nəşr olunub. 2005-ci ildə Müşviqin əsərlərini son genişləndirilmiş nəşri işıq üzü görüb.


Müşviqin nakam sevgisi

Müşviqin Dilbər xanıma olan sevgisi bu gün belə dillər əzbəridir. Yəqin ki, hər bir qadın Dilbər xanım qədər sevilməyi xəyal edər. Dilbər Tanrının Müşviqə verdiyi mükafatdı və Müşviqin tək xöşbəxtlik qaynağı idi. Dilbər xanım 1968-ci ildə nəşr etdirdiyi”Müşviqli günlərim” kitabında yazırdı: “Evləndiyimiz vaxt Müşfiq “Azərnəşr”də redaktor vəzifəsində və 18 saylı məktəbdə müəllim işləyirdi. Qazancı da pis deyildi. Balaca otağımızda Müşfiq dağ şəlaləsi kimi coşub-daşır, yazıb-yaradırdı. Müşfiqin bütün varlığı şeirlə nəfəs alırdı. O, məni yuxudan şeirlə oyadar, şeirlə söhbət edər, axşamlar şeirin xoş zümzümələri ilə yatırardı...”

Və Dilbərin dillər əzbəri olan gözəlliyi… Bəzi iddialara görə Müşviqin həbsi və güllənməsinin səbəbi də elə Dilbər xanımın gözəlliyi olub. O günlərdən bu günlərə qədər gələn dedi-qodulara əsasən Stalinin Azərbaycandakı baş cəlladı Mircəfər Bağırov Dilbər xanıma tutulub. Elə bu üzdəndə Müşviq “vətən xaini” elan olunub və həbs olunub. Mircəfərin təklifini rədd edən Dilbər xanım da sonradan NKVD zirzəmilərinə atılıb…

Bu dedi-qodunu nə dər həqiqət olduğunu indi isbat etmək çox çətindi. Lakin Müşviqin həbsi üçün başqa əsas da olmayıb. Onu sadəcə “vətən xaini” elan ediblər və 7 ay sonra güllələyiblər. 

Dilbərlə 7 il birlikdə yaşadılar. Eşqlərinin meyvəsi olan Yalçının ölümü Müşviqin həyatının ən böyük sarsıntısıydı. Həyatına həyat gətirən, ilhamına yeni qanad verən övladının qəfil ölümü onu çox sarsıtmışdı. Və o həbs olunduğu günə qədər oğlunun kədərini içində yaşatmaqda davam elədi.

27 may 1937-ci ildə Müşviq axşam saatlarında evinə girdi. Arxasıyca qapı bərkdən döyüldü. NKVD cəlladları idi. Onu götürdülər və bird aha evinə dönmədi…

Mikayıl Müşviqin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün Bakıda büstü qoyulmuş, məktəbə, küçəyə və meydana adı verilmişdir. Onun “Yenə o bağ olaydı”, “Oxu, tar” və bir sıra başqa əsərləri Azərbaycan poeziya xəzinəsinin inciləri sırasındadır.

Müşfiqin nümunə göstərilməsi, ondan öyrənməyə çağırış mətbuatımızda tеz-tеz səslənir. Bu da, söz yoх, bir daha onu göstərir кi, Müşfiq ənənəsi yaşayır, yеni-yеni gələn ədəbi nəsillərə bir örnəк olur.

Müşfiq ədəbiyyat tariхimizdə də, хalqımızın yaddaşında da, hamımızın qəlbində də otuz yaşlı çılğın, romantiк, хəyallar dünyasında qanadlanan bir gənc кimi qalacaq. Ömrümüzün hər çağında alovlu şairin büllur кimi saf, aхıcı misralarını хatırlayacaq, nəğmələrini dinləyəcəyiк, amma içəri dünyamızda daima onun tüкürpədici harayını da еşidəcəyiк.

***
Mikayıl Müşfiq 5 iyun 1908-ci il tarixində Bakıda anadan olub. Ziyalı ailəsində doğulan və əslən Azərbaycanın gözəl guşələrindən biri olan Xızı rayonundan olan Mikayıl Müşfiq iki aylığında anasını, 6 yaşında isə atasını itirib. Poetik yaradıcılığa isə 1926-cı ildə "Gənc işçi" qəzetində çap etdirdiyi "Bir gün" şeirilə başlayan Mikayıl Müşfiqin bundan sonrakı həyatı unudulmaz şeirlər, hekayələr yazmaq və ciddi bədii tərcümələr etməklə keçir. Mikayıl Müşfiq 1931-ci ildə Dilbər Axundzadə ilə ailə həyatı qurub. 1938-ci il yanvarın 6-da isə Sovet İmperiyasının “qırmızı terror” dövründə güllələnib. Ölürkən 30 yaşını doldurmamışdı və hələ də Azərbaycanda onun istedadının əvəzolunmaz xaslığı ilə bağlı bütün ədəbiyyatsevərlərdə bir əminlik var…

Ruhun şad olsun həmişə qəlbimizdə cavan qalacaq korifeyimiz.

Nərminə UMUDLU
pia.az

Etiket:
loading...